100 lat Teatru Polskiego Radia

Tytuł: Każdy może tu wejść. 100 lat temu otwarto teatr wyobraźni
Autor: Polskie Radio/jp
Źródło: https://www.polskieradio.pl/8/1874/Artykul/3613176,kazdy-moze-tu-wejsc-1...
Data aktualizacji: 28.11.2025 

W listopadzie 1925 radiowa instytucja była w Polsce wciąż raczkująca. Na początku tego roku, 1 lutego, nadano pierwszą próbną audycję ze stacji przedsiębiorstwa Polskiego Towarzystwa Radiotechnicznego w Warszawie. 18 sierpnia nowo powstała spółka: Polskie Radio dostała koncesję na nadawanie ogólnopolskiego programu radiowego. Dzięki staraniom założycieli spółki, Zygmuntowi Chamcowi i Tadeuszowi Sułowskiemu, 26 listopada 1925, w czwartek, stacja TPR po kilkumiesięcznej przerwie wznowiła działalność.

Grupa pracowników Polskiego Radia (imitatorów dźwięku) zajmujących się wytwarzaniem efektów dźwiękowych. Rozgłośnia krakowska PR, 1936 r. Źródło: NAC

Stacja nadawcza, jak to pięknie relacjonowała ówczesna prasa, wróciła na fale eteru "mocno i dźwięcznie": odbył się pierwszy koncert, a wśród wykonawców znalazł się sam mistrz Jan Kiepura.

Trzy dni później – w niedzielę 29 listopada – radiowi twórcy zaplanowali drugie wyjątkowe wydarzenie z okazji powrotu do nadawania. Urządzono coś, co, oddajmy ponownie głos prasie, okazało się "bardzo ciekawym eksperymentem artystycznym, zakończonym powodzeniem". [...] Tym ciekawym eksperymentem było nadane na żywo słuchowisko na podstawie "Warszawianki" Stanisława Wyspiańskiego.

– Od tego utworu zaczęła się historia Teatru Polskiego Radia. Ludzie, którzy stworzyli radiofonię polską, od razu wiedzieli, że jest to niezwykłe medium właśnie dla prezentacji sztuki – mówił w 2010 roku Janusz Kukuła, dyrektor radiowego Teatru. [...]

Sensacyjna maszyna do słuchowisk

O tym, jak niełatwe zadanie mieli 100 lat temu radiowcy, przygotowując słuchowisko, świadczy jedno: ta forma radiowej sztuki była wówczas bardzo młoda. Niecałe dwa lata wcześniej, w styczniu 1924 roku, pojawiło się w eterze pierwsze słuchowisko w ogóle - "A Comedy of Danger" Richarda Hughesa wyemitowane przez brytyjskiego nadawcę, BBC.

Skalę zaś wyzwań technicznych związanych ze słuchowiskiem znakomicie ilustruje notka z "Radja: ilustrowanego tygodnika dla wszystkich" z września 1928 roku. Oto bowiem do poznańskiej rozgłośni Polskiego Radia dotarła, jak krzyczał tytuł, "sensacyjna maszyna do słuchowisk".

Nadawanie efektów dźwiękowych - imitator dźwięku podczas realizacji nagrania. Rozgłośnia Polskiego Radia w Krakowie, 1936 rok. Źródło: NAC

"Jest to dziw nad dziwy. Na zewnątrz wygląda jak duża skrzynka, ni to organy, ni katarynka. Liczne rączki i korby sterczą ze wszech stron z tego pudła. Otóż przyrząd ten ustawia się przed mikrofonem i przez poruszanie różnych rączek można zeń wydobywać przeróżne dźwięki i szmery łudząco przypominające naturalne odgłosy, jak to: deszcz, wicher, burzę, grzmot, strzały armatnie i karabinowe, kucie młotów w kowadło, trzask bicza, odgłos dzwonów kościelnych, odgłosy poruszającego się pociągu wraz z syczeniem lokomotywy, turkot pojazdów, tupot oddziałów piechoty czy kawalerii, śpiew przeróżnych ptaków, jak słowika, skowronka czy świergot wróbla [...]" - mówił dla prasy Zenon Kosidowski, literat związany wówczas z poznańską rozgłośnią Polskiego Radia.

"Jesteśmy teatrem innym niż wszystkie"

"Zupełnie specjalną dziedziną działalności radja są słuchowiska. Nie są one namiastką teatru, ale są prawdziwym teatrem, choć operującym innymi środkami niż scena. Dzięki słuchowiskom poznajemy dzieła pisarzy współczesnych i dawnych, poznajemy grę świetnych aktorów, zaznajamiamy się z pracami wybitnych reżyserów" - przypominała publikacja z 1935 roku, na dziesięciolecie Polskiego Radia.

"X lat Polskiego Radja" (fragm.), Warszawa 1935 r. Źródło: Polona/domena publiczna

Więcej ciekawostek o początkach teatru wyobraźni znajdziecie w całym artykule na portalu PolskieRadio.24.